acta
universitatis
   lodziensis

folia archaeologica

Streszczenie


Arkadiusz Tarasiński, Najnowsze odkrycia kafli z zamku w Chudowie koło Gliwic, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica", nr 27, Łódź 2010, s. 121-134

Wstęp
Chudów położony jest w województwie śląskim, w powiecie gliwickim (ryc. 1). Zamek został zbudowany przez Jana Gierałtowskiego w I połowie XVI wieku (ryc. 2). Najnowsze badania archeologiczne potwierdziły także ślady wcześniejszego osadnictwa (drewnianego), datowanego na okres średniowiecza. Kres funkcjonowania zamku przypada na II połowę XIX wieku.
Prowadzone od 2001 roku badania archeologiczne, dostarczyły wielu zabytków, wśród których znalazło się ponad 15.500 fragmentów kafli. W tej liczbie znalazło się blisko 5.050 fragmentów pochodzących z części licowych, pozostałe fragmenty to części kołnierzy bądź niezidentyfikowane. Wśród wszystkich odkrytych kafli, wyróżniono ponad 180 różnych motywów ornamentacyjnych.

Charakterystyka zbioru.
Mimo, iż badania archeologiczne nie zostały zakończone, można pokusić się już o wstępną ocenę zbioru. Dotychczas wyróżniono co najmniej 4 horyzonty chronologiczne. Większa część kafli ma powierzchnię glazurowaną, na wielu kaflach zachowały się ślady okopcenia co świadczy o ich użyciu w konstrukcji pieca.

1. Kafle datowane na II połowę XV wieku.
W tej grupie zidentyfikowano 9 wzorów ornamentacyjnych. Do najciekawszych zalicza się kafle ze św. Jerzym zabijającym smoka (ryc. 3), rycerzy kopijników, (ryc. 4) i św. Krzysztofa (ryc. 5). Interesujące okazały się kafle narożne z trójkątną tarczką na narożu (ryc. 6). Do tej grupy zaliczono dotychczas 1099 fragmentów kafli.

2. Kafle datowane na I połowę XVI wieku.
Kafle w tej grupie są nieco większych rozmiarów. Najciekawsze przykłady to ponownie kafle z ornamentem figuralnym: kafle z młodzieńcem pod arkadą (ryc. 7), św. Jerzym na koniu (ryc. 8), a ponadto z pseudomaswerkiem i rozetą (ryc. 9) i unikatowe kafle bazowe (ryc. 10).. Do grupy drugiej zaliczono 1111 fragmentów kafli. Wyróżniono 9 wzorów ornamentacyjnych.

3. Kafle datowane na II połowę XVI wieku.
Jest to najliczniejsza grupa kafli, wśród których znalazło się wiele przedstawień figuralnych, geometrycznych oraz stylizowanych rozet. Ciekawe przykłady stanowią kafle gzymsowe-rozdzielające skrzynię pieca (ryc. 11), kafle wieńczące (wśród nich ciekawym egzemplarzem są meluzyny trzymające tarczę herbową – ryc. 12), oraz kafle bazowe, stanowiące podstawę pieca (ryc. 13).

4. Kafle XVII – wieczne i późniejsze.
Jest to równie liczna grupa kafli, wśród których znalazły się głównie kafle z ornamentem tapetowym (ryc. 14), tzw. okuciowym, typu rautowego (cięty kryształ) – ryc. 15 oraz liczne przedstawienia florystyczne. Pojawia się tu również wielobarwne zdobienie powierzchni glazurą. Ten krótki przegląd zabytków unaocznia, iż w ponad 400 – letniej historii zamku, funkcjonowało tam kilkadziesiąt różnych pieców - już w tej chwil wyodrębniono kilka pewnych konstrukcji[1] oraz rozpoznano wzory znane z innych stanowisk, jak np. w Bytomiu, Opolu, Raciborzu, Kamieńcu pow. Zbrosławice czy Mikołowie. Badania na zamku są sukcesywnie prowadzone, więc z ostatecznymi wnioskami należy jeszcze poczekać.