acta
universitatis
   lodziensis

folia archaeologica

Streszczenie


Jarosław Olejnik, Kafle z zamku radomskiego, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica", nr 27, Łódź 2010, s. 49-75.

Artykuł obejmuje analizę zbioru kafli pozyskanych w trakcie licznych badań i nadzorów archeologiczno – architektonicznych w obrębie dawnego zespołu zamkowego w Radomiu wzniesionego z fundacji Kazimierza Wielkiego wraz z murami miejskimi w latach 1340-1350. Założenie rozbudowano pod koniec XIV stulecia, a w pierwszej połowie wieku XVI przeprowadzono modernizację obiektu w renesansowym stylu. Na XVII wiek przypadają remonty między innymi po spaleniu przez wojska szwedzkie, zaś w roku 1787 obiekt poddany został gruntownej modernizacji przez Aleksandra Potkańskiego, ostatniego Starostę radomskiego.
W trakcie badań archeologicznych w obrębie zabudowań dawnego zamku pozyskano 1516 fragmentów kafli, z czego 40 to pozostałości kafli naczyniowych o otworach okrągłych i czworokątnych rzadziej w formie cztero bądź pięciolistnej koniczyny. Kafle pochodziły wyłącznie z przemieszanych warstw gruzowych, więc chronologię ustalono na podstawie stylistyki oraz analizy technologicznej.
Znaleziska kafli płytowych podzielono na grupy chronologiczne obejmujące okres od XVI do końca XVIII wieku. Pierwszą tworzą okazy renesansowe z XVI stulecia. Wyróżniono tutaj egzemplarze zdobione motywem rozety, wizerunkiem pawia, fragmenty kafli niszowych oraz wieńczących, w kształcie lilijek. Do drugiej grupy przypisano okazy późnorenesansowe z motywem wirującej rozety w ramce, oraz kafle gzymsowe między innymi z ornamentem rybiej łuski. Osobną podgrupę późnorenesansowych kafli stanowiły egzemplarze z zieloną polewą, na których przedstawiono scenę turniejową (ryc.13), wirującą rozetę, motyw tak zwanego wypukłego lustra (ryc. 15) oraz element wieńczący z odwróconym napisem „INRI”, w którym litery poprzedzielane były znakami X.
Do kolejnego, trzeciego okresu przypadającego na przełom XVI i XVII stulecia, zaliczono okazy z ornamentem kontynuacyjnym, skomponowanym z motywów roślinno – geometrycznych z charakterystycznym motywem serca w części centralnej, oraz fragmenty kafli wypełniających z motywem rozetek umieszczonych w oczkach plecionki. Wśród egzemplarzy z pierwszej połowy XVII wieku wydzielono fragmenty ozdobione motywami wici roślinnych oraz ornamentem roślinno – geometrycznym, natomiast na okres około połowy XVII wieku datowano okazy z wizerunkiem orła w koronie, niekiedy umieszczanym w medalionie, a także egzemplarze zdobione mocno stylizowanym ornamentem kwiatowym, które pochodziły zapewne z jednego pieca. Podjęto próbę rekonstrukcji urządzenia grzewczego, zbudowanego z dwóch skrzyń o kształcie prostopadłościanu. Do ostatniego okresu przypisano kafle w stylu rokoka, nieszkliwione bądź pokryte białą polewą. Zdobiły je motywy kwiatowe oraz motyw winnej latorośli.
Badania na zamku przyniosły odkrycie interesującego zbioru kafli o bogatym zestawie motywów ornamentacyjnych, charakteryzującym się wysokim poziomem wykonania. Materiał nie jest jednak w pełni reprezentatywny, gdyż z większości urządzeń grzewczych ocalały jedynie ułamki kafli, które nie dają pełnego obrazu świetności pieca.