acta
universitatis
   lodziensis

folia archaeologica

Streszczenie


Czesław Hadamik, Zbiór fragmentów kafli średniowiecznych i nowożytnych z badań zamku w Chęcinach, woj. świętokrzyskie, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica", nr 27, Łódź 2010, s. 10-31.

W powyższym artykule przedstawiono zespół kafli z zamku w Chęcinach, miejscowości położonej na terenie zachodniej części Gór Świętokrzyskich, w dorzeczu Nidy. Pierwsze systematyczne badania w obrębie zamku przeprowadzono w latach 1959-1961 pod kierownictwem Bohdana Guerquina. Celem ich było ustalenie chronologii rozwoju przestrzennego zamku. Niestety znakomitą część zabytków ruchomych pozyskanych w trakcie tych badań uznano za zaginioną. Po badaniach archeologicznych w latach 90-tych XX wieku wypracowana została nowa koncepcja periodyzacji rozwoju funkcjonalno-przestrzennego zamku, jego przemiany w średniowieczu i nowożytności zamknięto w pięciu okresach chronologicznych.

Ilościowo największy zespół kafli pozyskano podczas badań ratowniczych prowadzonych w latach 1996-1999 przez Waldemara Glińskiego i Czesława Hadamika, w ostatnim sezonie również przez Stanisława Kołodziejskiego. Chronologia przebadanych nawarstwień zamykała się w okresie od pierwszej połowy XIV wieku do około połowy wieku XVII.

Niniejszy tekst był pierwsza próbą publikacji zespołu kafli z Chęcin. Zasadniczym przedmiotem artykułu jest ustalenie chronologii zbioru liczącego 122 fragmenty. Zabytki podzielono na kilka horyzontów chronologicznych. Do najstarszego zaliczono fragmenty kafla z przedstawieniem jeźdźca na koniu (ryc. 3). Autor zwrócił uwagę na stylistyczne podobieństwa do gotyckich i wczesnorenesansowych kafli z Bolesławca, i na tej podstawie ustalił chronologię na okres od XV do początków XVI wieku. Kolejny horyzont tworzą nieszkliwione płytki, na których przedstawiono wizerunki jelenia, gryfa, (stylowo nawiązujące do znalezisk między innymi z Raciążka i Biecza), ułamek płytki z wizerunkiem róży (być może części herbu Poraj) umieszczonej w kontynuacyjnym ornamencie, pojawiającym się pod koniec wieku XVI. Z okresem wczesnego i rozwiniętego renesansu powiązano fragmenty kafli z wyobrażeniem herbu Jastrzębiec, oraz fragmenty płytek licowych z rozetami. Kolejną grupę kafli wydatowano na przełom XVI i XVII wieku i zaliczając do niej okazy z motywem plecionki, maureski, a także ze stylizowanym, niebieskim ornamentem kwiatowym na białym tle. Te ostatnie zazwyczaj datowane bywały na późniejszy okres, jednak autor sugeruje, iż są to fragmenty pieca (określanego jako błękitny), wzmiankowanego w inwentarzu zamku z 1613 roku. Ostatnią grupę tworzą kafle zdobione jedynie motywem wypukłych wałków, pokryte zielono- żółtą i żółtą polewą. Zdobnictwo takie związane jest z ornamentyką znaną z końca XVIII i początku XIX wieku.

Informację na temat pieców ogrzewających zamek w Chęcinach zawierają jedynie cztery dokumenty; wzmianka z inwentarza 1513roku o naprawie pieców, lustracja z 1602 roku opisująca wygląd zamku fazy gotyckiej, rewizja z roku 1613 opisująca stan obiektu po przebudowie w stylu późnego renesansu oraz lustracja z 1627 roku.