acta
universitatis
   lodziensis

folia archaeologica

Streszczenie


Marta Garas, Zespół Kafli gotyckich z Ujazdu koło Tomaszowa Mazowieckiego, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica", nr 27, Łódź 2010, s. 179-200.

Artykuł opisuje zespół gotyckich kafli znalezionych w trakcie badań archeologiczno – architektonicznych na terenie rezydencji w Ujeździe koło Tomaszowa Mazowieckiego. Najważniejszymi właścicielami miasta, którzy istotnie wpłynęli na wygląd zamku, a później pałacu byli Piotr Strykowski, Piotr Dunin, Kacper Denhoff oraz rodzina Ostrowskich.

Kafle gotyckie, stanowiące około 75% bogatego zbioru liczącego ponad 1600 fragmentów, charakteryzowały się bogactwem motywów zdobniczych, które podzielono na grupy tematyczne.
Wśród nich wyróżniono przedstawienia herbowe, sceny rodzajowe, sakralne, dworskie, architektoniczne oraz ilustracje fauny i flory. Największą frekwencję wykazały kafle z wizerunkami herbów- przedstawionych w trzech manierach graficznych o prostej narracji. Mniej licznie występowały okazy o znacznie bardziej rozbudowanej stylistyce (przykładem może być tu przedstawienie herbu Doliwa z atrybutami metropolity gnieźnieńskiego). Poza herbem państwowym, Orłem Białym, wszystkie pozostałe godła wyobrażone na płytach ujezdzkich kafli, znajdowały się w „Klejnotach”, których autorstwo przypisywane jest Janowi Długoszowi.
Oprócz kafli z wizerunkami herbów wyróżniono egzemplarzem na których przedstawiono sceny o tematyce dworskiej i rycerskiej – jak na przykład scenę świętego Jerzego walczącego ze smokiem, a także motywy o tematyce zapewne ludycznej, takie jak pochód muzykantów z niedźwiedziem. W zbiorze znalazły się także kafle z przedstawieniami o moralizatorskim wydźwięku, do których zaliczono lisa czyhającego na gęsi.

Interesujące są również przykłady wizerunków różnych stworzeń, które są centralnym motywem na licach kafli. Pierwszym z nich była hybryda o ludzkiej twarzy i sześciu kończynach, drugim powszechnie znana syrena. Do takich stworzeń zaliczono również tygrysa- zwierzę choć istniejące w realnym świecie, przedstawiane było w średniowieczu jako fantastyczna hybryda. Ponadto wyróżniono motywy architektoniczne, wśród których najciekawszym jest przedstawienie zamku ujęte w schematyczną tarczę herbową. Opisany zespół porównano do zbiorów pochodzących z siedzib królewskich, książęcych i biskupich z terenu Prowincji Wielkopolskiej.